rubrieken

KIJKJE BIJ DE BUREN

Gegrepen door mysteries rondom veenlijken

Het meisje van Yde, de man van Tollund, het paar van Weerdinge en de vrouw van Zweeloo. Allen zijn opgedoken uit hoogveen en staan bekend als veenlijk. Ze zijn op wrede wijze geofferd en vervolgens eeuwenlang geconserveerd gebleven in het veen. Het veen rondom de Vinkeveense Plassen is laagveen. Daar is de zuurgraad te hoog, waardoor de lijken verloren zouden gaan. Toch zijn ook wij gegrepen door de mysteries rondom veenlijken. Daarom namen we een Kijkje bij de Buren: op naar het hoogveen!

veenlijken Kijkje bij de Buren | Veenlijken Marlies Wessels Reinier Hopmans

Reinier Hopmans | Beeld: Marlies Wessels

We gaan in gesprek met Reinier Hopmans die in zijn jonge jaren kennis maakte met veenlijken omdat zijn Deense schoonvader aan een boek werkte. Hij zag de indrukwekkende foto’s en het onderwerp liet hem niet meer los. “Veenlijken zijn lichamen van mensen die zijn teruggevonden in het hoogveen,” begint hij te vertellen. “Ze zijn daar neergelegd in de ijzertijd. Dat blijkt uit reconstructies van de geschiedenis. De omstandigheden in het hoogveen waren dusdanig goed, dat sommige lijken die daar meer dan tweeduizend jaar geleden zijn neergelegd, nog volledig in tact zijn gebleven.’’

veenlijken Kijkje bij de Buren | Veenlijken turf

Driemaal wrede moord

Uit onderzoek blijkt dat de veenlijken bewust zijn neergelegd, ze zijn geofferd. Vermoed wordt dat dat werd gedaan ter bezwering van het veen of als offer aan de Romeinse vruchtbaarheidsgodin. “In die tijd leefden men in stammen,’’ vervolgt de pensionado met een grote interesse voor geschiedenis en natuur. “Godsdienst en rechtsspraak waren nauw met elkaar verbonden.’’ De geofferden werden driemaal gedood. “Hoewel je natuurlijk maar één keer dood kunt gaan, werden zij eerst gewurgd of verhangen, daarna doorstoken en vervolgens verdronken in het veen,’’ stelt Reinier. ,,Aan de overblijfselen van de veenlijken blijkt ook dat zij zich niet hebben verzet en vooraf nog goed hebben gegeten. Ze accepteerden kennelijk hun lot.”

‘Zo hebben ze bij het Meisje van Yde de haren en tanden uitgetrokken’

Help, de duivel is terug!

Rond 1900, toen werd gestart met het afgraven van het hoogveen, werden de eerste veenlijken ontdekt. “De veenarbeiders schrokken zich een hoedje. Er werd gedacht aan recente misdrijven, omdat de lichamen zo goed bewaard waren gebleven. Sommigen dachten ook dat de duivel was opgedoken, wat tot een aanval van het veenlijk leidde. Zo hebben ze bij het Meisje van Yde de haren en tanden uitgetrokken.”

Ideale omstandigheden

Voor het onstaan van een veenlijk moeten de omstandigheden ideaal zijn. “Een veenlijk kan alleen ontstaan in mosveen dat uitsluitend door regenwater wordt gevoed,’’ weet Reinier. “Daarbij moet het lijk er bij een tempratuur van vijf graden zijn ingelegd en meteen worden verzwaard en toegedekt om toevoer van zuurstof te voorkomen. Als er niet aan deze voorwaarden wordt voldaan, kan er toch een verteringsproces op gang komen.’’ Reinier schat de kans klein dat er in deze tijd nog nieuwe veenlijken worden ontdekt. “Helemaal uitgesloten is het niet,’’ zegt hij. “Maar de meeste gebieden zijn al afgegraven. Daar is niets meer in te vinden.”

Conservering

Onder het veen gaan de lijken eeuwenlang mee en blijven ze intact, maar zodra ze in contact komen met zuurstof moeten ze binnen zeer korte tijd behandeld worden met conserveringsmiddelen. Anders blijft er niets van over. Reinier kent verschillende anekdotes waarbij de vinders van het lijk zich geen raad wisten. “De veenarbeiders brachten het lijk naar de burgemeester,’’ geeft Reinier een voorbeeld. “Ze dachten dat ze de duivel hadden gevonden en wilden een plan maken wat ze met het lijk zouden gaan doen. Toen ze een paar dagen later terugkwamen, was het lijk helemaal weggeblubberd.”

Later werden er pogingen ondernomen om de lijken te bewaren. “De Man van Renswuren is gerookt,’’ weet hij. “Daardoor is hij redelijk bewaard gebleven. Anderen werden behandeld met alcohol en bijeenwas. Dat werkte ook goed. Weer anderen werden gedroogd, maar zijn daardoor aanzienlijk verschrompeld. En helaas kwamen ze ook vaak beschadigd boven. Dan kwam er alleen een arm boven, of juist een borstkas.”

Veenlijken kijken

Voor wie hier in Nederland een veenlijk wil zien, verwijst Reinier door naar Assen. “Daar ligt het meisje van Yde en wat restanten van anderen,’’ licht hij toe. De ‘mooie’ veenlijken liggen volgens Reinier in Noord-Duitsland bij de Deense grens. “De man van Tollund is daarvan de bekendste,” zegt hij. “Het lijkt nu nog steeds alsof hij gewoon ligt te slapen. Dat is echt de moeite waard om eens te bekijken.”

Reinier Hopmans houdt op dinsdag 19 april om 20.45 uur een presentatie over veenlijken in Gebouw Irene aan de Kerkstraat 9 in Mijdrecht. “Ik vertel over veenlijken, presenteer bijzondere anekdotes en laat spectulair beeldmateriaal zien,’’ legt hij uit. “Indrukwekkend is het wel, eng niet. Tenzij je overgevoelig bent…”

Send this to a friend